يكى از مهمترين عوامل سقوط صفويان ناكامى آنها در پرورش و تربيت اعضاى خاندان سلطنتى براى امر مملكتدارى بود . در ميان اعضاى خاندان سلطنتى ، شاه عباس اول سنت گزينش شاهزادگان را براى حكومت ايالات به منظور مشق حكومتدارى منسوخ كرد چون تا زمانيكه آنها به حد بلوغ رسيده و زمام امور را در دست بگيرند ، فقط ناظر اوضاع حكومتى بودند و تحت نظارت لله خود قرار داشتند . همچنين عباس اول سياست نامطلوب تربيت شاهزادگان در حرمسرا را باب كرد و اين كار نه‌تنها آنها را از يادگيرى مملكتدارى محروم ساخت بلكه آنان را از ارتباط با جهان خارج هم بازداشت و ارتباطشان را با محافل اشرافى امپراتورى قطع كرد و كلا فرصت‌هاى مناسب تماس با شرايط گوناگون زندگى را از آنها گرفت . طبيعتا دلايلى ديگر هم بر سقوط صفويان مترتب بود . در ميان عوامل مهم مىتوان از عوامل زير ياد كرد : عدم كارآيى روزافزون حكومت مركزى در چارچوب نظامى كه بر پايهء سياست‌هاى تمركزگرا سازمان داده شده بود و نيز همپاى با آن قدرت‌گيرى قدرتهاى محلى همچون رهبران بلندپايه نظام قبيله‌اى ؛ فروپاشى اقتصاد ( كه در فصول ديگر اين كتاب مفصلا بررسى خواهد شد ) و مخصوصا ازهم‌پاشيدگى نيروهاى مسلح كه در نهايت شاه را مجبور ساخت تسليم نيروى بىاهميتى چون افاغنه شود . فروپاشى بنيادهاى مذهبى امپراتورى كه بر پايه آن قوام گرفته بود نيز آثار و عواقب جانكاهى درپىداشت . و سرانجام بايد گفت كه در ميان طبقات حاكمه ديگر شخصيتهاى توانمندى وجود نداشتند و انحطاطى چشمگير در ميان آنان ديده مىشد . با اينكه اوضاع و شرايط زمان سقوط صفويان بسيار نوميدكننده و يأس‌آور بود ، ولى اين نكات نبايد دستاوردهاى اين سلسله را كه از بعضى لحاظ از عوامل مهم تحولات ايران در عصر جديد است ، تحت‌الشعاع قرار دهد . اين دستاوردها عبارت بودند از : حفظ و حراست از زبان فارسى در مقام زبان رسمى كشور ، و حفظ و حراست از مرزهاى امروزى ايران ، دلبستگى و پايبندى به شيعه اثنىعشرى و نظام سلطنتى ، طراحى و ويژگيهاى معمارى مراكز شهرى ، تشكيلات متمركز دولتى ، اتحاد علماى شيعه با تجار بازار ، و همكارى و تعاون جمعيت فارسىزبان با اقليتهاى غيرفارسىزبان و علىالخصوص ترك‌زبان . چند عامل مهم ديگر - اختلاف اساسى بين ايرانيان و تركان ، تحولات مذهبى در قلمرو مفاهيم سياسى ، اصلاح نظام سلطنتى - در بررسى زير به بحث گرفته خواهد شد .